De tijd dat computergames puur entertainment waren is voorbij. ‘Serious gaming’ is in ontwikkeling: games voor andere doeleinden zoals educatie, therapie en voor militaire training – Hamas en het Pentagon fabriceerden trainingsgames – en de laatste jaren steeds meer voor politieke en activistische doeleinden. Documentair worden deze spellen genoemd, omdat ze inzicht willen geven in bepaalde historische of actuele situaties. Ze gaan verder dan de traditionele documentaire: door hun interactiviteit creëren ze een ervaring.

Het International Documentary Film Festival Amsterdam (IDFA) presenteert eind november voor het eerst een onderdeel over documentaire-games. Joost Raessens, onderzoeker en docent op het gebied van games bij de Universiteit Utrecht, gaat daar in debat met makers van dit soort spellen. Raessens: ,,Het gaat daar niet om games waarin de speler met een fictief volk een fictieve geschiedenis kan creëren, inclusief oorlog en hongersnoden, zoals Civilization maar om games die je belangrijke momenten uit de wereldgeschiedenis laten herbeleven.”

Een van de aanwezige makers op het IDFA is Brody Condon, van de game 9-11 Survivor. In zijn game uit 2003 is de speler een zakenman die opgesloten zit in de brandende Twin Towers op 11 september 2001. Raessens: ,,In één scenario ben je als speler niet in staat te ontsnappen en resteert slechts de keus om te sterven in het brandende gebouw of om naar beneden te springen met een zekere dood tot gevolg. In andere scenario’s kun je jezelf in veiligheid brengen, omdat je je op een lagere verdieping bevindt of omdat je beschikt over een gasmasker en geholpen wordt door de brandweer.”

Condon maakte de game met een groep kunstenaars om de speler onder te dompelen in de angstaanjagende omgeving van de brandende torens. Het zou kunnen dat de game een realistischer beeld van gebeurtenissen geeft dan een documentaire film. Raessens: ,,De beelden van de vliegtuigen die zich in het WTC in New York boorden, veroorzaakten in eerste instantie bij de meeste mensen een heftige sensatie. Toch word je er bij herhaling ongevoelig voor. In de game ervaar je diezelfde situatie vanuit een nieuw perspectief. Je voelt opluchting als je wordt gered door de brandweer, of in een ander gekozen scenario sta je doodsangsten uit als het vuur dichterbij komt en je moet springen.”

Volgens Raessens zijn het vooral kunstenaarscollectieven die deze nieuwe vorm van videogames maken. ,,Politiek geëngageerde kunstenaars produceren samen met techneuten een interactieve game om zo hun statement te maken.” Een goed voorbeeld is de game Escape from Woomera, dat de ervaring van een uitbrekende asielzoeker uit een Australisch kamp laat zien. Het toont een plek die anders ontoegankelijk zou zijn voor de meeste mensen.

Een andere game die Raessens op het IDFA ter sprake brengt is JFK Reloaded, waarin de speler in de huid kruipt van Lee Harvey Oswald. Hij krijgt de opdracht om John F. Kennedy met drie kogels te doden. Volgens de makers is de game niet gemaakt om te shockeren, juist voor educatie en documentatie. Raessens: ,,Je moet zorgen dat de drie schoten overeen komen met de officiële versie van de gebeurtenissen zoals opgesteld door de Warren Commissie die de moord op Kennedy onderzocht – de single bullet theory, waarin een schot van Oswald acht verwondingen aangericht zou hebben aan de lichamen van Kennedy en gouverneur Connally van Texas.” Veel spelers vinden dat door de game te spelen de single bullet theory zou kunnen worden bewezen of juist weerlegd.

Games zijn, door hun enorme bereik onder jongeren, een uitgelezen middel om hen te bereiken, en om politieke statements over te brengen. Maar de documentaire-games die door kunstenaars worden gemaakt doen dat nu nog niet. Het is makkelijk om een game te maken, maar de distributie is duur. De game wordt op het internet gezet, maar vaak is dat ook niet de oplossing. Raessens: ,,De makers van 9-11 Survivor moesten hun game er weer af halen. Het collectief ontving een rekening van 8000 dollar vanwege het verkeer op de site.”

Het bureau Mediamatic organiseert op het IDFA binnen het onderdeel Para-docs – over de grenzen van de documentaire – een workshop voor documentairefilmmakers waarin zij elementen van games leren gebruiken. Verder is er op 30 november een debat over de vraag in hoeverre de besproken games documentair te noemen zijn. Een aantal games is op het IDFA ook te spelen.

IDFA 24 nov t/m 4 dec. Inl. www.idfa.nl. Programma workshop op www.mediamatic.net. Joost Raessens is mederedacteur van de academische publicatie ‘Handbook of Computer Game Studies’ (2005) van MIT Press.

Dit artikel verscheen op 13 oktober in NRC Handelsblad.