Wie de documentaire ‘Beperkt houdbaar’ van Sunny Bergman vorig jaar heeft gezien, herinnert zich ongetwijfeld de scène waarin de filmmaakster in Californië wordt onderzocht door een snelle, ambitieuze plastisch chirurg. “You need the full works, my dear,” verzucht hij zakelijk na een vaginaal onderzoek. Bergman blijft een beetje beduusd achter en constateert in de voice over dat ze stiekem had gehoopt dat hij haar 'normaal' zou vinden.

Maar wat is normaal? Cyberromancier William Gibson schreef ooit over ‘de aanwezigheid van betaalbare schoonheid’. Wordt gestandaardiseerde schoonheid de norm, zodra ze binnen handbereik is? En ben je meester en schepper van jezelf, zoals Nietzsche schreef? Het is een interessante vraag: ben je de vormgever van je eigen lichaam? En hoever mag je gaan om de eeuwige schoonheid na te streven? Denk aan het tragische voorbeeld van Michael Jackson.

Verfraaiing
Met haar lichaam als materiaal rekt de Franse performanceartiest Orlan de grenzen op van het mogelijke. Sinds 1990 ondergaat zij regelmatig plastisch chirurgische ingrepen. Zo mat zij zich ooit de grootst mogelijke neus aan die het menselijk gezicht kan dragen, en liet zij zich onder meer voorzien van het voorhoofd van de Mona Lisa en de kin van de Venus van Boticcelli om aan een soort universeel ideaalbeeld te voldoen.

Tijdens de operaties – onder lokale verdoving – leest Orlan filosofische teksten voor in een theatraal decor. Zij ziet haar carnal art - vleeskunst - niet alleen als een exploratie van de grenzen van de plastische chirurgie, maar ook een kritiek op de manier waarop vrouwen nog steeds worden gezien in westerse maatschappijen. Op een extreme manier laat zij de geconstrueerde, gefragmenteerde en veranderende vrouw zien. Volgens Orlan zelf ‘het ultieme zelfportret’.

Ook de jonge Texaan Erik Sprague ziet zijn lichaam als permanent kunstproject: hij liet zijn tong splijten en groen tatoeëren, zijn tanden puntig slijpen en onderhuidse implantaten in zijn wenkbrauwen inbrengen. Onder de naam Lizard Man voert hij allerlei stunts uit om de grenzen van zijn lichaam te verkennen.

Maar wanneer is iets kunst en wanneer loopt het uit de hand? Na een openbaring in een droom begon de Noord-Amerikaanse Indiaan Stalking Cat zijn lichaam te modelleren naar een tijger: zijn bovenlip kreeg operatief een katachtige vorm en kleine openingen om snorharen in te zetten. Hij nam lange, scherpe nagels, groene lenzen met langwerpige pupillen en tatoeages over zijn hele lichaam. Zijn doel: een echte tijger worden.

Beiden zijn onder handen genomen door body art goeroe Steve Haworth. Hij pionierde met onderhuids geïmplanteerde sieraden die soms door de huid heen steken, maar geeft liefhebbers ook puntige oren, gespleten tongen of brandmerken in allerlei vormen. Hij is een van de oprichters van de Amerikaanse Church of Body Modification, waar de gelovigen oude riten op elkaar uitvoeren.

Verlenging
Inmiddels kan, net als in Aldous Huxley’s Brave New World, al vóór de geboorte het ontwerp van een lichaam beïnvloed worden. De politiek discussieert over de vraag of embryo’s van moeders met een verhoogde kans op borstkanker genetisch gemanipuleerd mogen worden. Tegenstanders schetsen een antiutopisch beeld van ‘designer babies’ waarin je de kleur haar en ogen van je kind zou mogen uitzoeken, en ook nog kan bepalen of hij muzikaal of ondernemend moet zijn.

Maar zonder zo ver te gaan als genetische manipulatie en plastische chirurgie is er al flink wat artificieels aan ons lichaam en onze geest: van kunstheupen en contactlenzen tot geïmplanteerde bypasstechnologie en Prozac. En vergeet de technologische verlengingen van het lichaam niet zoals mobiele telefoons, joysticks, muizen en touch screens. We maken onderdeel uit van virtuele netwerken, virale marketing infecteert ons systeem, we pimpen onze mobieltjes, onze auto’s, maar ook onszelf. De grens tussen mens en machine vervaagt in deze informatiesamenleving. Steeds meer wordt de mens een cyborg: een schemergebied tussen vlees en technologie.

Vervanging
Met hun lichamen verbonden aan muis en toetsenbord, nemen miljoenen mensen elke dag een compleet nieuwe identiteit aan in virtuele omgevingen en online role playing games op het internet zoals Second Life en World Of Warcraft.

De massale deelname aan deze neo-historische en gefantaseerde werelden wordt veroorzaakt door hernieuwde aandacht voor het genre fantasy zoals de verfilming van Lord of the Rings en Harry Potter, denkt onderzoekster Marinka Copier van de Universiteit Utrecht. “Daarnaast is er de trend van ‘terug naar de natuur’ die zich afzet tegen de technologische revolutie. Paradoxaal genoeg gebruiken ze juist die nieuwe media om elkaar te ontmoeten.”

Maar ook in real life verkleden steeds meer mensen zich als elfje, ork, ridder of goth: de Elf Fantasy Fair trok dit jaar meer dan 23.000 bezoekers. Het aannemen van een nieuwe look en identiteit kent volgens Copier verschillende niveaus: “Voor sommigen is het alleen een masker, anderen voegen nieuwe rollen toe aan hun identiteit en experimenteren daarmee. Emoties kun je bijvoorbeeld veel heftiger uiten in een rollenspel dan in het echte leven. Het is een soort improvisatietheater.”

Zoveel verschillen die identiteiten echter niet van het echte leven. Copier: “Als mensen in Second Life een avatar – alter ego – moeten ontwerpen, maken ze eerst zichzelf na, maar dan net iets dunner of mooier. Het idee dat mensen in een virtuele omgeving vluchten van zichzelf is achterhaald. Het is zelfs zo, dat in deze spellen dezelfde maatschappelijke conventies gelden als in de echte wereld. Er zijn bijvoorbeeld mensen die door Second Life lopen als furry’s, harige vossen en katten, en die worden keihard weggepest. Als je teveel breekt met de conventies, dan krijg je hele nare reacties. Ook in virtual reality.”

Wel is het zo, zegt Copier, dat we ons nu veel bewuster zijn van al die verschillende rollen die we spelen. “Vroeger was het voor een vrouw heel duidelijk wat haar rol was. Nu niet meer. Nu kun je in elke situatie een andere rol spelen. Het keuzepakket is eindeloos, ook in het echte leven. Het zijn allemaal identiteitsconstructies: verlengingen en onderdelen van het eigen, maakbare zelf.” Kortom: we kunnen niet veranderen wie we zijn, ook niet in deze tijd. We kunnen er hooguit mee spelen. Met onze postmoderne, gefragmenteerde identiteit. Als posthumane mens.

Dit stuk staat in het julinummer van Items.

William Hunt en zijn lichaam

Tijdens het Rotterdamse festival De Wereld van Witte de With (12-14 september) opent in kunstcentrum Witte de With een tentoonstelling van de jonge Britse kunstenaar William Hunt. "In hele fysieke performances snijdt hij thema's aan zoals de positie en maakbaarheid van het lichaam in de huidige maatschappij, stereotype rollen van mannelijkheid en vrouwelijkheid, de cultus van jeugd en schoonheid en
iconografie in de popcultuur," vertelt curator Belinda Hak. "In dit nieuwe werk zal Hunt zijn lichaam op verschillende manieren verkennen, scannen, ontleden, vermenigvuldigen en uniformeren. Zo is er een 'castingtafel' - verwijzend naar 'rolverdeling', en een 'zonnebank' die afdrukken maakt van zijn lichaam. Hij zal
replica's maken van zijn hoofd en liet eerder al een pruik maken van zijn eigen haar," aldus Hak. De levensgrote afdrukken van Hunts lichaam zijn te koop in de vorm van een kunstenaarseditie tijdens de expositie, die loopt tot en met 26 oktober 2008.

www.wdw.nl
www.williamhunt.net