De bakker die vers brood uit de oven haalt, een olijfboomgaard naast een veld vol klaprozen, kinderen die spelen met een vlieger, felgekleurde waterpijpen met psychedelische designs, een festival voor moderne dans: het zijn één voor één realistische beelden van Palestina, maar niet de eerste die je associeert met het door conflict getroffen gebied in het Midden-Oosten.

De Nederlandse vormgever Annelys de Vet (33) trok eerder dit jaar naar Ramallah om met 26 Palestijnse ontwerpers en kunstenaars een ‘ander’ beeld te schetsen van hun land dan het eenzijdige beeld van geweld en armoede dat we kennen uit de internationale media. Hun boek ‘De Subjectieve Atlas van Palestina’ toont niet alleen de schoonheid van de Palestijnse gebieden, maar ook de complexe levenssituatie van de inwoners.

De Vet liet de deelnemers bijvoorbeeld een plattegrond van hun land schetsen, wat zeer verschillende tekeningen opleverde: van de omtrek van heel Israël tot een paar kleine eilandjes op een wit vel. Een andere opdracht was het ontwerpen van een nieuwe Palestijnse vlag. Ook hier overheerst de fragmentatie: er is een vlag waarin de afzonderlijke kleuren groen, wit, rood en zwart uit elkaar lijken te vallen en een die bestaat uit louter gekleurde stipjes.

Je maakte eerder een ‘Subjectieve Atlas van Nederland’, en daarna een van de Europese Unie. Wat moeten we ons daar bij voorstellen?

,,Met de Subjectieve Atlassen wil ik een ander, ‘eerlijker’ perspectief tonen op een land of regio. Vooral de media tonen vaak zulke zuigende, magnetische beelden van een land, dat je niet meer objectief om je heen kijkt. In het geval van Nederland wilde ik daar alternatieve beelden tegenover stellen. Van de EU was nog helemaal geen beeld, dat moest juist gecreëerd worden. Want we hebben uiteindelijk toch beelden nodig om ons te verhouden tot een gemeenschap.”

Hoe ga je daarbij te werk?

,,Ik vraag een aantal ontwerpers uit de desbetreffende regio om ieder een thema uit te werken dat dicht bij hen ligt en dan voeg ik die bij elkaar, zodat het persoonlijke generiek wordt. Een pagina met verschillende soorten Nederlands broodbeleg is interessant, maar hij krijgt pas betekenis als hij in een collectie zit met andere beelden. Samen zeggen ze iets over een tijdsbeeld, een generatie. Ontwerpers zijn in staat om een complexe boodschap inzichtelijk te maken. Ik vind dat zij een publieke verantwoordelijkheid hebben, dat ze deel uitmaken van het publieke discours, een functie die vroeger alleen was toebedeeld aan de kunst.”

Wat is je het meest opgevallen tijdens je verblijf op de Westelijke Jordaanoever?

,,Ik had me goed voorbereid en geïnformeerd, maar de muur zien is anders dan over de muur lezen. Ik ben echt geschrokken van de onderdrukking: mensen worden uit hun huizen gezet, land wordt onteigend, en het ergste is dat ze geen rechten hebben. Als een Palestijn zo’n beslissing wil aanvechten is er geen rechtbank waar dat kan. Palestijnen mogen zelfs het ambt van rechter niet uitvoeren.
Wat me ook opviel is dat ‘binnenlands’ reizen de Palestijnen bijna onmogelijk wordt gemaakt. Ze moeten een visum aanvragen, en als ze dat eindelijk krijgen, is het nog maar de vraag of de soldaten bij de vele check points zin hebben om ze door te laten. Een van de kunstenaars, Tayseer Barakat, is een hele fijngevoelige man. Het was pijnlijk te zien hoe hij als een hond werd behandeld bij die check points.”

Hoe werd op dat soort incidenten gereageerd?

,,Ik had verwacht veel haat tegen te komen, maar de meeste van mijn collega’s reageerden heel gelaten op de situatie. Een van hen zei tegen mij: ‘We hebben de Ottomanen en de Perzen overleefd, over de Israëliërs komen we ook wel heen’.”

Wat staat er zoal in de Subjectieve Atlas van Palestina?

,,Wat ik heb geprobeerd is een humaner beeld te schetsen, een persoonlijk beeld van de mensen daar, waar we ons mee kunnen identificeren. En elke Palestijn is op de een of andere manier bezig met de schrijnende politieke, economische en humanitaire situatie waarin zijn land zich bevindt. Dus naast de vrolijke onderwerpen als gerechten met kikkererwten en modeontwerpen zijn er hele emotionele bijdragen, zoals brieven en foto’s van Palestijnse gevangen in Israëlische gevangenissen en het verhaal van een Palestijnse kunstenaar die niet meer bij zijn huis kan in Jeruzalem.”

Subtiele vormen van verzet?

,,Zeker. Nog een voorbeeld is de bijdrage van Khaled Jarrar, een fotograaf die principieel tegen geweld is. Hij fotografeerde Israëlische soldaten bij een check point en hing vervolgens de foto’s op bij datzelfde check point om de soldaten een spiegel voor te houden.”

Er is een pagina met foto’s van krantenlezende mensen. Waarom?

,,Ik betrapte mezelf erop verbaasd te zijn over de hoeveelheid hoogopgeleide, ruimdenkende mensen die ik tegenkwam, met dezelfde interesses en dromen als hun leeftijdsgenoten in Europa. Er worden in Palestina maar liefst 21 kranten in grote oplagen uitgegeven, en iedereen is op de hoogte van het nieuws. Vaak heeft dat direct betrekking op hun eigen situatie, maar ook over de rest van de wereld weten ze alles. Ze zijn zich heel bewust van hun imago, van hoe ze gerepresenteerd worden in het buitenland, maar zijn onmachtig dat te veranderen.”

Wat heeft je het meest verbaasd?

,,Om eerlijk te zijn: van de reacties in Nederland. Wat ik op de Westelijke Jordaanoever heb gezien gaat mijn gruwelijkste verbeelding te boven, maar de meeste mensen in Nederland aan wie ik het vertel willen het niet geloven, ze sussen het weg. Ik heb nu veel meer respect voor mensen als Dries van Agt en Gretta Duisenberg, die het opnemen voor de Palestijnse kwestie. Nu zie ik dat ze vechten tegen een muur van onbegrip.”

Je zei over de Atlassen dat ze, hoewel subjectief, een onpartijdig beeld schetsen van de situatie. Dat is toch onmogelijk?

,,Het boek op zich is een politiek gebaar – het erkent Palestina immers als land – maar doet geen uitspraak over een oplossing. Ik wil dat de lezer zijn mening vormt, ik bied hem alleen maar verhalen van de mensen daar om een discussie te op gang te brengen.”

Je biedt de digitale versie van de Atlas gratis aan op internet?

,,Klopt, ik wil graag dat hij verspreid wordt. Ik denk erover om hem te vertalen naar het Arabisch. De deelnemers brachten me op het idee: ‘We zijn zo’n gefragmenteerde gemeenschap, dit boek geeft ons eenheid,’ zeiden ze.”

Ga je ook een atlas maken van Israël?

,,Als ik er een had gemaakt van Israël, zou niemand me vragen of ik er ook een ging maken van Palestina. Daarmee is volgens mij de crux van het probleem blootgelegd.”

--
Dit artikel stond op woensdag 26 september, ernstig ingekort, in NRC Handelsblad. Zie ook: www.annelysdevet.nl/palestine