,,Tweemaal schudde de God van Nederland zijn eerbiedwaardige hoofd en tweemaal schoven z’n eerbiedwaardige grauwe bakkebaarden heen en weer over z’n vest,” schreef Nescio in Dichtertje. Die toornige, almachtige god lijkt negentig jaar later niet meer in Nederland te leven. De oude kerken blijven op zondag leeg, de nieuwe barsten uit hun voegen. Wie zijn hun bezoekers, en wat is er over van de religieuze tradities in Nederland?

Voor de tentoonstelling De God van Nederland in het Utrechtse museum Catharijneconvent vroeg gastcurator Colin Huizing vier fotografen en fotografenduo’s hun eigen visie op het Nederlandse christendom te geven.

Maurice Scheltens ging op zoek naar symboliek en attributen uit het christendom. Maar een spijkerbroek gevouwen in kruisvorm of een aureool van tl-licht – wellicht een verwijzing naar Simon & Garfunkels ‘neon god’ uit The sound of silence – zijn niet meer dan een grappige vondst. Dat komt misschien omdat de symboliek uit de godshuizen lijkt te zijn verdwenen. Gertjan Kocken fotografeerde oude katholieke en protestantse kerken, en ter vergelijking een groot aantal nieuwe gebedshuizen. Heiligenbeelden, kaarsen en orgels hebben plaatsgemaakt voor kale muren, luidsprekers en een drumstel.

Ook de gezagsdragers en voorgangers, die Anuschka Blommers en Niels Schumm in hun typerende hyperrealistische, harde stijl portretteerden, proberen niet op te vallen. De eenvoudige streepjesblouses van predikant Wiersma en echtgenote, en de dandy-achtige pose van priester Antoine Bodar verraden hun wens om ‘gewone mensen’ te zijn. Alleen de officiële tenue van de wat oudere kardinaal Simonis en het speldje van majoor Bosshardt van het Leger des Heils ademen een zweem van de autoriteit van vroeger tijden.

Zowel de voorganger als de bezoeker van nieuwe kerken wordt in rap tempo jonger en donkerder. Fotografenduo Ari Versluis en Ellie Uyttenbroek legde die tendens bloot in hun uniforme Exactitudes-portretten van onder andere ‘New Singers’ (Antilliaanse mannen met zondags overhemd en glimmende stropdas), ‘Relirockers’ (langharige pubers in het zwart) en ‘Praise’ (Ghanese dames in traditionele kleding uit de Bijlmerkerken).

Ondanks de raakheid van de kunstfotografie is het meest aangrijpende element van de expositie misschien wel het documentaire gedeelte: de verzameling (foto)reportages, die dagblad Trouw afgelopen jaar elke week publiceerde. Het zijn intieme schetsen van hedendaagse gelovigen, zoals de emotionele cokedealer in de gevangeniskerk, de priester die motorhelmen van Harley Davidson-rijders met wijwater zegent of de organisator van een kerstdiner voor daklozen. Het geloof zit volgens deze verslagen, zij het op minder conventionele manieren, diep verankerd in een groot deel van de Nederlanders.

De God van Nederland omvat ook nog een serie van acht televisiedocumentaires van de Ikon, waarin onder meer vrouwelijke leden van de SGP, gelovige topmannen in het bedrijfsleven en Afrikaanse missionarissen in Europa aan het woord komen.

De drie onderdelen samen – een toevallige bijbelse verwijzing – vormen een omvangrijk en waardevol document over de veranderende staat van het christelijke geloof in Nederland.

De God van Nederland, Hedendaagse fotografie is te zien t/m 1 oktober, Catharijneconvent, Utrecht. De serie van de Ikon is nog tot en met 30 augustus elke woensdagavond om 23u10 te zien op Nederland 1. www.degodvannederland.nl

Dit artikel stond op 3 augustus in NRC Handelsblad.