Een geluidsample van de Indonesische gamelan of de Japanse koto inmixen in een nieuwe hiphop-remix? Het kan online. De VPRO stimuleert met '3voor12 plundert musea' om oude ingrediënten te bewerken tot nieuwe creaties. De samples zijn afkomstig van het Wereldmuseum in Rotterdam, dat met de omroep samenwerkt om hun collectie te ontsluiten voor hergebruik, met behulp van Creative Commons-licenties.

In het internettijdperk is iedereen een auteur op het web: men publiceert blogs, foto’s, muziek en download dit alles vervolgens weer. Het verschil tussen makers en afnemers verdwijnt en de vraagt om nieuwe manieren van regulering van auteursrecht. Eind jaren negentig ontstonden er ‘open content’-licenties: die kwamen voort uit het idee van ‘open source’: vrij te gebruiken en modificeren software als webbrowser Mozilla en besturingssysteem Linux.

De meest flexibele alternatieve copyrightlicenties voor creatief werk zijn op dit moment die van Creative Commons, geesteskind van Stanfort-hoogleraar Lawrence Lessig. Hij richtte in 2001 een niet-commerciële organisatie op, die hele eenvoudige – doch niet conflicterend met het geldende auteursrecht – licentieteksten schreef en online zette.

Door het plaatsen van een icoontje bij een foto, tekst of muzieknummer, dat linkt naar de desbetreffende licentie, kan een auteur zelf bepalen onder welke voorwaarden hij het werk online – maar ook op papier – publiceert. Hij kan er voor kiezen zijn werk te laten gebruiken, behalve voor commercieel gebruik. Of bijvoorbeeld alleen met naamsvermelding. De meest idealistische variant is dat het werk onderdeel wordt van het publieke domein: aanhangers van de beweging ‘copy-left’ bepleiten dit al jaren.

Wereldwijd zijn er nu naar schatting 20 miljoen CC-licenties op internet en meer dan 110.000 in Nederland. Net als in de VS en in 28 andere landen, waaronder Duitsland, Japan en Brazilië, sluiten ook bij ons de licenties aan op het geldende auteursrecht, en zijn ze dus geen vervanging maar een alternatieve manier om van het auteursrecht gebruik te maken. Zoekmachines als Google en Yahoo hebben inmiddels een functie om materiaal onder CC-licenties te traceren.

In Nederland hebben het Instituut voor Informatierecht van de Universiteit van Amsterdam, Stichting Nederland Kennisland en Waag Society de taak om Creative Commons bekend te maken. Paul Keller van De Waag, coördinator van het Creative Commons-team Nederland, legt uit waarom. ,,Ten eerste is er het ideële aspect. Deze licenties maken mogelijk dat iedereen de op het net beschikbare kunstuitingen kan modereren, wijzigen, bewerken. Als het is toegestaan voort te borduren op werk van anderen, ontstaan er dingen die normaal niet mogelijk zouden zijn.”

Een tweede aspect is de maatschappelijke verplichting en archieffunctie. Keller: ,,Organisaties zoals wij, maar ook musea en bibliotheken worden grotendeels gefinancierd door overheidsgeld. Eigenlijk zou alles wat wij maken toegankelijk moeten zijn voor de belastingbetaler.” Om dat te bereiken is hij onder meer in overleg met de publieke omroep. In Engeland gebeurt dat al: de BBC heeft delen van haar televisiearchief gratis beschikbaar gemaakt op haar site. Helaas alleen voor Britten.

En dan is er volgens Keller het praktische aspect. ,,Creative Commons lossen het probleem van ‘orphan works’ op: werken waarvan de maker niet te traceren is, omdat hij is overleden of geëmigreerd.” Met een cc-icoon is het niet meer nodig om tevergeefs de auteur te zoeken.

Door de open source gedachte achter Creative Commons worden de licenties al tijden gebruikt door (media)activisten en onafhankelijke geesten, zoals www.transmission.cc: een uitwisselingssite voor video’s over mensenrechten. En de idealistische webencyclopedie Wikipedia werkt met vergelijkbare open content licenties. Maar ook kunstenaarscollectieven als Texelse Boys: afgelopen jaar maakte het op Lowlands met festivalbezoekers een sms-roman, waarbij elk afzonderlijk een korte tekst stuurde met zijn mobiele telefoon. Zoiets had niet gekund als elke ‘kunstenaar’ zich strikt aan zijn auteursrecht had gehouden.

Er zijn echter ook haken en ogen. Creative Commons werkt vooral goed bij eenvoudige uitingen. Als een werk bestaat uit beeld, geluid - componist en uitvoerende - en beweging bestaat, zoals een ingewikkelde animatie, zijn de licenties te beperkt. Dan spelen er te veel afzonderlijke belangen.

Een ander probleem is de striktheid van contracten, vooral in de muziekindustrie. Op het moment dat een muzikant zijn handtekening onder een Buma Stemra overeenkomst zet, geeft hij daarmee alle rechten weg en kan hij zijn eigen muziek niet meer gratis aanbieden onder Creative Commons-voorwaarden. ,,Voor jongere musici is het niet te verklaren dat je als BUMA lid ervoor moet betalen om je eigen muziek op via je eigen website te verspreiden.” aldus Keller.

Rijk kun je van cc-licenties dus niet worden. CC heeft namelijk geen systeem om royalty’s over te dragen. ,,Mensen kunnen aan het begin van hun carrière CC gebruiken om daarna een platencontract te krijgen Op dat moment is een Buma/Stemra aansluiting de manier om te waarborgen dat men voor het gebruik van de muziek vergoed wordt.” zegt Keller. ,,De Arctic Monkeys zijn een mooi voorbeeld van een band die hun muziek gratis verspreidde en daardoor zo populair werd dat toen ze een album uitbrachten het meteen op nummer 1 binnenkwam.”

Keller wil toch graag overeenstemming bereiken met Buma Stemra zodat aangesloten artiesten af en toe iets onder een CC licentie mogen vrijgeven op hun website. Maar het gaat hem vooral om een ‘mindshift’ bij auteurs en bedrijven. Keller: ,,Creative Commons licenties zorgen voor een bewustere, meer offensieve manier van omgaan met de realiteit: expliciet maken wat er wel en niet met jouw muziek, beeld of tekst mag gebeuren.”

Dit stuk stond, onder een Creative Commons licentie, op 9 mei 2006 in NRC Handelsblad, in nrc.next en op nrc.nl.

-------------------------------
Nederlandse sites met Creative Commons licenties:

http://www.simuze.nl
http://www.3voor12.nl/plundertmusea
http://www.flickr.com
http://orange.blender.org
http://www.texelseboys.org
http://www.transmission.cc

Er is grote behoefte aan ‘podsafe’ muziek, die rechtenvrij gepodcast mag worden. Online platenlabels die muziek aanbieden zodat je er direct mee aan de slag kunt:

http://www.textone.org/
http://www.dyinggiraffe-recordings.com/
http://magnatune.com/

Zoekmachines:
http://search.yahoo.com/cc/
http://www.google.nl/advanced_search

De Amsterdamse rechtbank gaf radiomaker Adam Curry gelijk in een zaak tegen Weekend: het roddelblad had foto’s gepubliceerd die Curry op Flickr.com had gezet onder een beschermde cc-licentie:

http://creativecommons.nl/nieuws/?p=156

Van 23 tot 25 juni is er een Creative Commons-top in Rio de Janeiro:

http://creativecommons.org/support/summit/

En alle andere info op: http://www.creativecommons.nl