Hoe kunnen media maatschappelijk kwetsbare jongeren in West-Europese achterstandswijken nieuwe perspectieven en een beter zelfbeeld geven? In Gent ging de sociaal-artistieke organisatie Victoria Deluxe een langdurig mediaproject aan met jongeren van 15 tot 20 jaar uit het deeltijds onderwijs, het merendeel werkloos. ,,Ze zijn vooral bezig met overleven.”

In de vrieskou staan ze op een rij: de jongens in pak en de meisjes in galajurk, hun gezicht in de plooi, quasi-stoere blik. Wanneer de regisseur ‘actie!’ roept, beginnen ze vooruit te lopen, als op de catwalk of in een videoclip. Al gauw ontvangt er iemand een smsje, begint een van de meisjes te giechelen en ontstaat er een ruzietje in het Turks. De scène moet opnieuw.

De acteurs zijn leerlingen uit het deeltijdonderwijs uit Gent. Onder leiding van tien medewerkers van de sociaal-artistieke organisatie Victoria Deluxe (VD) doen ze mee aan het mediaproject Lookagain. Tien medewerkers en een groep van twaalf jongeren van Slowaakse, Turkse, Litouwse en Ghanese afkomst is afgereisd naar Luik.

Het idee was dat het produceren van eigen beelden tot een positiever zelfbeeld bij de jongeren zou leiden en ze wellicht meer grip zouden krijgen op het eigen leven, vertelt Dominique Willaert, coördinator van het project. ,,Maar we zijn geschrokken van de enorme kloof die er is tussen hun en onze belevingswereld.” Een heleboel stereotypen, die VD wilde doorbreken, werden juist bevestigd.

De jongeren wonen in de negentiende-eeuwse gordelwijken van Gent, ‘kwetsbare buurten’ zoals in veel grote steden van West-Europa, ook in Nederland zijn te vinden. Ze zijn laag opgeleid, werkloos en brengen veel tijd door op straat. Willaert: ,,Ik heb hun leefomstandigheden gezien: in sommige huizen stond het water op de muren. De sociale en culturele druk van hun families is groot. Bovendien hebben ze geen werk en geen positief zelfbeeld.”

Vanaf het begin van het schooljaar, in oktober, liet VD de leerlingen van het CEDO daarom drie keer in de week kennis maken met fotografie, video en internet.

De eerste stap was het elkaar fotograferen zoals ze zelf wilden. Ze poseerden in coole, ‘glamoureuze’ houdingen. Het online zetten van die foto’s op www.lookagain.be leidde al tot conflicten. Willaert: ,,Soms waren het voor ons esthetisch mooie foto’s, maar je hebt te maken met culturen waarin de reproductie van een vrouw haar tot schande maakt.” De zelfcensuur van de jongeren was daarom groot.

In de audio-opnamen die volgden vertelden ze over school, het zoeken naar werk, auto’s, maar ook over heikele thema’s als hoerenbezoek. Toen ze een digitale videocamera mee naar huis kregen, filmde Mercy (17), een schuchter Ghanees meisje dat in de klas nooit een woord zei, zichzelf dansend in haar woonkamer. De Slowaak Mario filmde zichzelf vechtend met een nunchaku, een Ninja-wapen.

De climax van het project was de reis naar Luik om een fictiefilm te maken. De jongeren mochten zelf het verhaal van de film bedenken, maar dat ging moeizaam. ,,We hebben volledig onderschat hoe hun verbeelding zou zijn,” moet Willaert toegeven. ,,We gingen er van uit dat iedereen fantasie heeft. Maar de meeste jongeren steken al hun energie in het zoeken naar manieren om te overleven, dan blijft er weinig ruimte over voor verbeelding, zoals wij die kennen.”

Uiteindelijk ging de film over twee rivaliserende maffiabendes en een diamantendeal. Er wordt gevochten, bedreigd en gedanst. Willaert: ,,Het ligt heel dicht bij wat ze in de media zien, vrijwel altijd via satelliet, uit het land van herkomst: Turkse soaps, maffiafilms en muziekvideo’s.”

Een maffiaverhaal lijkt verbeelding, maar hij was daar niet zo zeker van. ,,Is het verbeelding, of escapisme? Het is eerder een soort verbeelding dat aan de archetypische stereotiepen blijft kleven. Echte verbeelding bevrijdt ons van de archetypes die we door de klassieke media krijgen voorgeschoteld.” Het zou kunnen kloppen. Want oproerkraaier Dusan antwoordde op de vraag waarom hij mee was naar Luik: ,,Omdat ik in Gent altijd dezelfde gezichten zie, dan ben ik daar even weg.” En na enig aandringen: ,,Oh ja, om de film natuurlijk ook.”

De groep was zeer complex en gevoelig: er waren veel spanningen tussen de Turkse en de Slowaakse jongeren en tussen jongens en meisjes, een korte aandachtsspanne en continu gekrakeel in de moedertaal. Heel af en toe zorgde het luidkeels meekwelen met Turkse popliedjes en een stoeipartijtje op de gang van de jeugdherberg van kortstondige eensgezindheid.

Elke dag bekeek de groep achteraf de opnamen op een groot scherm en lachten ze om elkaar. Maar ze keken uiterst aandachtig en kritisch. Toch, als je vroeg naar hun grootste droom, bleef het antwoord van de meesten: ,,Een job in de fabriek.”

Of het project de jongeren een beter zelfbeeld en meer kansen heeft gegeven, moet nog blijken. Een enkeling ontdekte talent om te acteren, filmen of fotograferen. In elk geval dansten ze op de slotavond in de Luikse disco alsof de wereld zou vergaan. En hoe de film eindigt? ,,Met verraad,” had de Slowaak Mario aan het begin van de week grijnzend gezegd. ,,Maar er zit toch ook een beetje liefde in.”

Op 28, 29 en 30 april worden zowel de fictiefilm als een documentaire van Lenny Vanwesemael over het hele project vertoond in Gent. Op www.lookagain.be zijn de foto’s, video’s en radio-opnamen te vinden die door de jongeren gemaakt zijn. Verdere inl. op www.victoriadeluxe.be

Dit stuk stond in enigszins ingekorte versie in nrc.next en NRC Handelsblad van 26 april.