De workshops zitten vol en de inzendingen stroomden binnen voor het driedaagse radiofestival Grenzeloos Geluid, dat vandaag begint. Er is sprake van een opleving van het genre: Nederlandse radiodocumentaires doen het goed op de grote festivals als Third Coast Festival (VS) en Prix Europa. Het hoorspel Radio Noord Suriname (2003) over de multiculturele samenleving – ook te horen op Grenzeloos Geluid – won onlangs de prestigieuze prijs Prix Italia.

Maar was er bij de nationale publieke omroep niet steeds minder plek voor documentaires en cultuur? Kersvers festivaldirecteur en radiomaker Stef Visjager beaamt de dubbelheid: ,,Aan de ene kant is er minder geld en zendtijd vanuit de omroepen. Daardoor wordt de kweekvijver voor talent kleiner. Aan de andere kant zijn er veel nieuwe, goedkope manieren om radio te maken.” Die nieuwe, veelal interactieve vormen krijgen veel aandacht binnen het festival. Zoals de ‘digitale flessenpost’, die Call Centre 211 belooft: een reeks avontuurlijke audiocadeautjes die bezoekers van radiofestival Grenzeloos Geluid op hun gsm kunnen ontvangen. Het project van crossmediamakers Cut-n-Paste haakt in op de nadelen van de hedendaagse telecommunicatie als irritante spam, keuzemenu’s en ongewenste wachtmuziekjes.

Een andere reden om het evenement in levende lijve te bezoeken – de documentaires zijn gedurende het hele weekend ook online te beluisteren – zijn de opgehangen audioschilderijen: lege lijsten met op een koptelefoon een dynamische beschrijving van het ontbrekende beeld. Dan zijn er de fotomontages van radiomaker en fotograaf Stefan Heijendaal. Hij nam foto’s van radiomakers en hun onderwerpen, en ‘monteerde’ die als een radioprogramma tot een nieuw beeld. En er is een audiotour te volgen waarin een prettig gestoorde onderzoeker, gespeeld door Peer Mancini, de bezoeker meeneemt langs de ‘ongeschreven geschiedenis’ van de festivallocatie, de Westergasfabriek.

Zowel volgens Bente Hamel, maker van de audiotour, als voor directeur Stef Visjager, heeft deze nieuwe creativiteit veel te maken met de populariteit van de podcast en de nieuwe digitale mogelijkheden. Steeds meer amateurs begeven zich op het radiomakerspad. Volgens Chris Bajema, die voor het radioprogramma De Avonden van de VPRO podcasts zoekt en bespreekt, is dat niet een louter goede ontwikkeling. Hij schreef vorige week in het internetmagazine De Nieuwe Reporter over de vele ,,echtparen die het leuk vinden om aan de keukentafel tegen een microfoon te ouwehoeren” en de niet al te beste kwaliteit van hun podcasts.

Maar wie goed zoekt vindt wel degelijk kwaliteit, meent ook Bajema. Naast de professionele podcasts van gevestigde media als BBC Radio, de New York Times en de populaire Nederlandse pod- en vodcasts (met video) als Radio Bergeijk en Bieslog van Wim de Bie zijn er bijvoorbeeld One Minute Vacations op de site van Quiet American: een verzameling klankminuten: zestig seconden lang een marimbaspeler op een Mexicaanse markt of het klotsende water tegen gondola’s inclusief serenade in Venetië: stuk voor stuk kleine vakanties voor het oor.

Visjager hoopt op een heel nieuw genre van podcasten, maar zover is het volgens Bajema nog niet. Wel vindt hij het een uitgelezen mogelijkheid voor de publieke omroepen om te moderniseren. ,,De tijd dat we zondagochtend de wekker zetten om naar OVT te luisteren is voorbij”, schrijft hij in De Nieuwe Reporter. ,,Omroepen zouden zich moeten realiseren dat de uitzending van een radioprogramma niet meer dan een première is van de podcast. Ik denk dat in de toekomst de websites van de omroepen de toegangspoort naar alle programma’s worden.”

Bovendien kunnen ze de archieven digitaal aan gaan bieden. ,,Wat zou er mooier zijn dan nog eens te luisteren naar een interview van Ischa Meijer of een oude aflevering van Borat, het legendarische radioprogramma dat als voorloper geldt van het latere Jiskefet?” De meeste omroepen zenden sinds kort ook podcasts uit, maar vaak zijn dat nog gedigitaliseerde versies van de meest recente aflevering, vaak inclusief reclame.

Omdat de ruimte voor radiodocumentaire op de ether toch kleiner is geworden, gebruiken jonge radiomakers het internet om zich te hergroeperen en te ontwikkelen: om de ontbrekende ‘kweekvijver’ te vervangen. Met geld van het Thuiskopie Fonds start zondag De Radiosalon, een online platform annex denktank waarop radiomakers kunnen experimenteren, discussiëren en documentaires uploaden en beluisteren. Initiator Alwine van Heemstra: ,,Communicatie verandert en radiomakers mogen niet stil blijven staan. Na Grenzeloos Geluid kunnen ze zich bij de Radiosalon blijven voeden en inspireren.”

Door de nieuwe technologische mogelijkheden van het web wil Radiosalon ook meer met andere media gaan werken. ,,Op het internet speelt beeld ook een grote rol, dus we gaan manieren zoeken om met partners te werken uit de visuele hoek, bijvoorbeeld het Theater Instituut. Het moet organischer worden.”

Ook Stef Visjager gaat met haar bedrijf Radiomakers Desmet het tweejaarlijkse festival Grenzeloos Geluid aanvullen met een site waar ze hun radiodocumentaires op gaan plaatsen en het hele jaar door gratis te horen zijn. ,,Hoe we er daarna geld mee gaan verdienen, weet ik nog niet, maar dat zien we dan wel weer.”

Dit artikel verscheen op vrijdag 7 april in ingekorte versie in NRC Handelsblad.

Meer informatie op www.grenzeloosgeluid.nl, www.radiosalon.nl, www.quietamerican.org, www.denieuwereporter.nl. Op www.radiocast.nl zijn alle podcasts te vinden van de Nederlandse publieke omroep.

Op www.nrc.nl zijn fragmenten te horen van documentaires, de audiotour en Call Centre 211.